Etnografowie (przewodnik)

Poczet Wybitnych Etnografów KRAINY ZAGÓRZAN

Oskar Kolberg (1814 - 1890)
Źródło: Odbitka portretu z tomu "Przemyskie" wydanego w 1899 r.   z materiałów pośmiertnych przez I. Kopernickiego.

 
KOLBERG Oskar, ur. w 1814 r.(w Kieleckim) – zm. w 1890 r. w Krakowie – słynny polski folklorysta i etnograf, a także muzyk i kompozytor. W latach 1842-45 wydał 5 zeszytów: Pieśni ludu polskiego z melodiami. Zbiór ten, rozszerzony w 1857 r. informacjami o zwyczajach i obrzędach łączących się z poszczególnymi pieśniami, stał się zaczątkiem podjętego przez KOLBERGA monumentalnego wydawnictwa: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce (23 „serie”, 1857-90) oraz publikowanych od 1882 r równolegle: Obrazów etnograficznych (11 tomów do 1891 r.).
W dziełach tych zawarł zebrany przez siebie podczas 50 lat wędrówek po kraju (częściowo pozostawiony w rękopisach) ogromny autentyczny materiał ukazujący życie, kulturę i twórczość ludową, tworząc nim podstawy polskiej folklorystyki i etnografii.

W tomie 44, część 1 – Oskar KOLBERG tak m.in. opisuje swoje spostrzeżenia z okresu pobytu w tutejszych górach (w roku 1857) – dotyczące charakterystyki cech Górali, rejestrując obserwowane wytwory ich kultury:
...A wśród tego (gór pełnych uroku) snują się arcytwory Boże: ludzie łagodni, dobrzy, uprzejmi, chętni, uczciwi, nie tak, jak ich malowano: dzicy i szorstcy. Ale też równie naiwni, natrętni, chciwosze na grajcary (bo ubodzy) i lubiący się napić (choć to na szczęście dzięki towarzystwom wstrzemięźliwości ustaje)...
...Tak pierwotne zachwyty nad Góralami, jak i późniejsze rozczarowanie wielu osób do nich wyniknęło jedynie z przesady...
...Jest to lud, w którym stanowczo przeważa szlachetność i który mimo wad nieodłącznych od ludzkiej natury, budzi szacunek i sympatię...
...Ślady pracowitej zapobiegliwości dają się tu postrzegać za każdym krokiem. Chaty schludne i dobrze zbudowane...
...Jeżeli Góral, któremu można przyznać wrodzoną zdolność do wszystkiego, który przy tym więcej ma polotu niż mieszkaniec równin, nie może sobie dać rady z pasożytami wysysającymi jego pracę i pomyślność, cóż dopiero się nie dzieje między ludem mniej inteligentnym, mniej pracowitym, mniej przemyślnym niż Górale... 
 

Wincenty Pol (1807-1872)
Źródło: Akwarela F. Tepy 

POL Wincenty, ur. w 1807 r. w Lublinie – zm. w 1872 r. w Krakowie. W 1827 r. ukończył Wydział Filozofii Uniwersytetu Lwowskiego. Uczestnik powstania listopadowego (1830). Znany (dziewiętnastowieczny) polski poeta i prozaik a także geograf. Do jego głównych dzieł należą: Pieśni Janusza (1835) – zbiór wierszy lirycznych i epickich poświęconych powstaniu listopadowemu, Pieśń o ziemi naszej (1843) – cykl obrazów poetyckich ukazujących piękno krajobrazu ojczystego i życie ludu polskiego oraz Obrazy z życia i podróży (1846) – obejmujące obok wierszy także nowele i opowiadania prozą.
Był również wybitnym geografem. W latach 1840-44 odbył kilka wycieczek o charakterze naukowym w Tatry i Beskidy. W latach 1849-52 był profesorem geografii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Do najcenniejszych jego prac geograficznych należy: Rzut oka na północne stoki Karpat... (1851)...

Władysław Orkan (1875-1930)

(wg.portretu Tymona Niesiołowskiego) 

Władysław ORKAN – poeta i pisarz "MŁODEJ POLSKI", piewca Górali-ZAGÓRZAN,  regionalista i ludoznawca  ... 

***
Ze „Wstępu” do zbiorku „Wiersze Gorczańskie” – 1987... 
„...Można chyba tak w skrócie ująć rolę Władysława ORKANA w literaturze polskiej i zarazem literaturze regionu: był pierwszy; pierwszy utalentowany góralski syn z tych bardzo niegdyś biednych stron, który pokonał wszystkie przeszkody społeczne, ekonomiczne, kulturowe itp. i wszedł do grona kilku pisarzy, określających ambicje tzw. drugiej generacji „Młodej Polski” -(przypomnijmy: rówieśnik m.in. Staffa i Leśmiana) - wyznaczających poziom ówczesnych dokonań artystycznych, przygotowujących Polaków do okresu niepodległości; pierwszy (i długo bez następców...), który wprowadził niedole Górali-Zagórzan ( ...ale też uroki Ziemi Zagórzańskiej...) do literatury narodowej, do świadomości warstw przywódczych, przekształcił sprawy lokalne w ogólnopolski problem, wskazał Góralom w wolnej Polsce drogę do samodzielności w kulturze. 
To jest miejsce Władysława ORKANA w kulturze Jego epoki. 
Władysław ORKAN nie jest postacią wyłącznie z podręcznika historii literatury. Stanowi On wartość ciągle żywą !. Przypomina się „Wskazania", adresowane niegdyś do młodego pokolenia Górali, a zawierające program pracy kulturalno-ekonomicznej... 
...Spuścizna ORKANA zachęca do ochrony gwary i kultury ludowej, w ogóle rodzimych tradycji; nawołuje do aktywności we wszystkich dziedzinach życia społecznego; skłania młode pokolenie do pracy nad charakterem, formatem obywatelskim , plewienia przywar a pielęgnowania cnót obywatelskich; uczy konkretnych form miłości do konkretnej Ojczyzny.
 Jednym zdaniem: posiada wartości patriotyczne i etyczne. 
...Władysław ORKAN należał też w Polsce międzywojennej do pionierów idei regionalistycznej. Nie ma potrzeby wchodzić w szczegóły i rozważać, co w tym programie już ponad pół wieku temu było utopijne, co dzisiaj jest przebrzmiałe - a co nadal aktualne !... 
...Literatura zawsze była i jest swoistym świadectwem życia ludzi, można zatem już dzisiaj obserwować kolosalne przemiany w warunkach ekonomicznych, obyczajowości, także w psychice mieszkańców ZIEMI ZAGÓRZAŃSKIEJ, jakie zaszły w ostatnich kilkudziesięciu latach..."

***

ORKAN poprzez całą swoją twórczość tkwiącą głębokimi korzeniami w życiu i obyczajach Górali-ZAGÓRZAN – był także ludoznawcą ludu zagórzańskiego. Wątki etnograficzne widoczne są w Jego znanych powieściach a szczególnie wyraźnie w Jego "Listach ze wsi".
Na potwierdzenie tego, można przytoczyć następujące stwierdzenie prof. J. PIGONIA, z jego znanej monografii o ORKANIE:
„W Listach jest bogata warstwa etnograficzna i dokumentarna, mnóstwo uwag o obyczajach, życiu towarzyskim, leczeniu i lekach, religijności... Ale nie to było celem ORKANA, nie suche, automatyczne rejestrowanie faktów, ale wplatanie ich w akcję, łączenie z jakimś wydarzeniem. Pisarz przetwarza relację etnograficzną w obrazek, niemal w nowelę”... 

S. FLIZAK w pracy pt.: Wspomnienia o W. F. ORKANIE  - Odczyt wygłoszony na posiedzeniu Koła TNSW dnia 25 maja 1930 r. w SANOKU (po śmierci ORKANA) – pisał m.in.:
 ...Opinia publiczna, nie poinformowana należycie, zalicza ORKANA do poetów podhalańskich, uważając jego bliższą ojczyznę za część Podhala, tylko mniej znaną, którą dopiero On odkrył światu, jak CHAŁUBIŃSKI – ZAKOPANE.
To zapatrywanie jest błędne(!). Rodzinna wieś poety PORĘBA WIELKA i te wszystkie, które wraz z nią stanowiły w przeszłości dominium PORĘBA W. – MSZANA DOLNA, do Podhala nie należą ani geograficznie, ani językowo, ani etnicznie...
...Góralszczyzna porębska, położona w dorzeczu Mszanki, wiązała się gospodarczo i kulturalnie z MSZANĄ DOLNĄ, luźniej z NOWYM TARGIEM, od którego była odseparowana trudnym do przebycia grzbietem górskim i stanowiła zawsze jednolitą i zwartą całość etniczną, wybitnie się różniącą od Podhala...
...Znajdując się w odmiennych warunkach geograficznych, nie dzieliła porębska góralszczyzna wspólnych losów z Podhalem i nie miała z nim wspólnych tradycji...
Porębianie byli zawsze świadomi swojej odrębności od Podhalan i nigdy się do nich nie zaliczali, i na odwrót Podhalanie nie uważali Porębian za swoich rodaków. Nie można przeto zaliczać ORKANA do poetów Podhala, ani z racji jego pochodzenia ani z racji opisywanego przezeń kraju i ludu, którego ORKAN był piewcą; jego życie i kariera literacka jest zaś potwierdzeniem tej góralszczyzny zagórzańskiej, porębskiej, gorczańskiej...
...Pierwszy to raz od czasu, jak nad GORCAMI wschodzi i zachodzi słońce, dotknął ich promień poezji, pierwszy raz ręka poety podniosła w krainę złud i rojeń artystycznych ten skrawek ziemi, znany dotąd jedynie zagranicznym kupcom wyrębującym tu odwieczne drzewostany i życie gromady ludzkiej również mało albo zupełnie szerszemu światu nieznanej...
...ORKAN był pisarzem wybitnym i oryginalnym, zasłużonym nie tylko na polu literatury, lecz także przez swą działalność regionalną w dziedzinie kultury narodowej w ściślejszym rozumieniu tego słowa. Przypada mu zasługa, że wprowadził do literatury jeden szczep naszego ludu, nie pośledniejszy od innych, chociaż mniej znany, stanowiący osobną etnicznie jednostkę w gromadzie szczepów polskich, jako też, że ukazał narodowi polskiemu przez pryzmat swej poezji zakątek ojczystej ziemi, pełen oryginalnych powabów, dotąd nieznany i omijany. To są jego trwałe, nie przemijające zasługi i tytuły do sławy...
...ORKAN jest potwierdzeniem prawdy już dawno znanej, że w ludzie polskim zawarte są niewyczerpane baseny twórczych energij, które stanowią rękojmię naszej przyszłości kulturalnej oraz drugiej prawdy, że talent rzeczywisty nigdy nie przepada, nie marnieje, lecz wcześniej czy później znajduje swoją drogę, krystalizuje się i zajmuje w królestwie ducha takie miejsce, jakie mu Stwórca wyznaczył...

Sebastian Flizak (1881-1972)

(wg. zdjęcia z pierwszej w Mszanie matury-1949 r.)

   

    




                                                                             

                                                                            Pierwsi mszańscy maturzyści...
Pierwsza w MSZANIE  matura

             - maj, 1949 r.

Sebastian FLIZAK - wybitny pedagog i etnograf Górali-ZAGÓRZAN...

Młodszy zaledwie  o kilka lat od swego utalentowanego Rodaka - Władysława ORKANA - wykształcenie wyższe zdobył jeszcze pod zaborem austriackim... 
W okresie międzywojennym był nauczycielem gimnazjalnym...

W czasie okupacji hitlerowskiej był jednym z profesorów tajnego nauczania, po wojnie twórcą i dyrektorem pierwszego samorządowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Mszanie Dolnej a także założycielem i długoletnim PREZESEM Oddziału PTL w Mszanie Dolnej.  Podobnie jak jego utalentowany starszy Rodak - Władysław ORKAN, był także Synem ZIEMI ZAGÓRZAŃSKIEJ, a przede wszystkim był bez wątpienia wybitnym ludoznawcą, znawcą życia, obyczajów i... ducha góralskiego swoich Rodaków - Górali-ZAGÓRZAN...

 

Szkic biograficzny...

Według Słownika pt. Etnografowie i ludoznawcy polscy – Tom I- PTL-DWN-Kraków, 2002 :

Dr SEBASTIAN FLIZAK
(1881-1972) 

Nauczyciel gimnazjalny, etnograf amator, regionalista, kierownik Muzeum im. W. Orkana w Rabce

Urodził się 5.01.1881 w Podobinie (pow. Limanowa), w wielodzietnej, średniozamożnej rodzinie  Górali - Zagórzan - Jana i Justyny z Janików. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Niedźwiedziu i Szczyrzycu, następnie do Gimnazjum im. B. Nowodworskiego w Krakowie (1894-1901).
Studiował germanistykę i filologię klasyczną na Uniwersytecie Jagiellońskim (1901-04) oraz na uniwersytecie w Monachium (1904-05). W 1908 r, uzyskał tytuł doktora filozofii na podstawie rozprawy Die Alpen In der deutschen Poesie. Pracę zawodową rozpoczął w 1906 r. jako zastępca nauczyciela w państwowym gimnazjum w Bochni. W rok później, po zdaniu egzaminu nauczycielskiego, został przeniesiony do gimnazjum w Nowym Targu (1907-13), a następnie do Lwowa (1913/14). Po wybuchu I wojny światowej służył w armii austriackiej.
W 1915 r, dostał się do niewoli rosyjskiej i do 1918 r. przebywał jako jeniec na Syberii (w Talicy, gub. permska). Po powrocie do kraju uczył w państwowych gimnazjach we Lwowie (1919/20,1926/27), w Brzozowie (1920-26), gdzie pełnił funkcje dyrektora, i w Sanoku (1927-33). Należał do Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych oraz do Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół". Odszedł na emeryturę w 1933 r. z powodu złego stanu zdrowia. Przez kilka następnych lat mieszkał w Sanoku, wiele jednak czasu spędzał w stronach rodzinnych. Wędrował po wsiach pow. limanowskiego, zbierając materiały etnograficzne do prac autorskich. Prowadził także poszukiwania archiwalne, a dokonane przez niego wypisy pozostały często jedynym śladem akt zniszczonych czy zaginionych podczas II wojny światowej.
W l. 1985-38 ukazały się na łamach „Ludu", „Wierchów", „Ziemi" i „Piasta" jego pierwsze publikacje poświęcone historii i kulturze ludowej Zagórzan. Pod koniec 1939 r, osiadł na stałe w Mszanie Dolnej. Tutaj w czasie okupacji niemieckiej uczestniczył w tajnym nauczaniu, a w kilka dni po wyzwoleniu (luty 1945) utworzył Samorządowe Gimnazjum Koedukacyjne, którego został dyrektorem i funkcję tę pełnił do likwidacji szkoły(1950).Następnie objął posadę nauczyciela w Liceum Przetwórstwa Owocowego i Handlu Ogrodniczego w Tymbarku (1950/51). W 1953 r., dzięki rekomendacji T. Seweryna, został adiunktem w Muzeum im. W. Orkana w Rabce. W l. 1954-56 był kierownikiem, a zarazem jedynym pracownikiem merytorycznym tej placówki. Po odejściu z muzeum pracował jako wychowawca w Dziecięcym Ośrodku Sanatoryjno-Prewentoryjnym w Rabce (1957-64) .
Po 1945 r. zainteresowania etnograficzne S.Flizaka koncentrowały się nadal na kulturze ludowej Zagórzan. Równolegle do zajęć zawodowych zajmował się gromadzeniem materiałów do prac, dotyczących głównie budownictwa, pasterstwa, prawa zwyczajowego, wierzeń, stroju, nazewnictwa oraz literatury ludowej. Publikował je m.in. w „Pracach i Materiałach Etnograficznych”, „Lud” „Orlim Locie", „Ziemi” i "Wierchach”. 

Do najważniejszych w jego dorobku autorskim należą wydane przez PTL jako t. 4 „Archiwum Etnograficznego" : "Materiały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan" (Poznań-Łódź 1952), poświęcone dziejom wsi nadrabskiej w I. połowie XIX w. i demonologii ludu gorczańskiego, oraz Strój Zagórzan (APSL,Wrocław 1956).
Bibliografia opublikowanych prac S.Flizaka, zestawiona przez autorkę, obejmuje 49 pozycji (krótkie monografie, zbiory opowieści, opisy miejscowości, przyczynki, sprawozdania). Wszystkie poświęcone są regionowi zagórzańskiemu i zawierają bogaty materiał opisowy o trwałej wartości źródłowej. Kilka opracowań pozostawił w maszynopisach (m.in. Wieś Podobin w pow. Limanowa, mszp.) i rękopisach (arch. PTL we Wrocławiu i oddziału PTL w Mszanie Dolnej).
Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym był związany od 1947 r. Wówczas, z inspiracji L.Węgrzynowicza, utworzył oddział w Mszanie Dolnej, którego prezesem był przez 25 lat. Przez cały ten czas organizował prace oddziału i uczestniczył w nich, przede wszystkim jednak popularyzował wiedzę o regionie w czasopismach, pogadankach radiowych i odczytach.
W 1969 r. otrzymał honorowe członkostwo PTL.
Nie założył rodziny. Zmarł 28.XI.1972 w Mszanie Dolnej i tu został pochowany. Jego nazwisko nosi jedna z ulic w tym mieście.
----------------------------------------
P.Kaleciak: Sebastian Flizak, ,;Lud” 57, 1973. s.406; L. Węgrzynowicz: Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie limanowskim, Etnogr. Polska 2, 1959, s. 361-371; arch. Muzeum im. W. Orkana w Rabce, PTL we Wrocławiu, oddziału PTL w Mszanie Dolnej, Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Rabce.
Zofia Rak 
 

*** 

powrót